ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗ ΣΙΩΠΗ

Mar 8, 2022

Aριστέα Κοντραφούρη | Παιγνιοθεραπεύτρια – Δραματοθεραπεύτρια

Εισήγηση για ΕΚΠΑ- Ημερίδα 7-2-21 : Τι είναι Δραματοθεραπεία;
Στα πλαίσια των εκδηλώσεων :Θέατρο-Τραύμα-Θεραπεία.

Η εποχή μας έχει την τάση να μπερδεύει τον λόγο με την φλυαρία. Ο λόγος ως αρχέγονος δημιουργός ως αίτιο και πράξη απλά επικαλύπτεται από μια ακαθόριστη επίμονη βοή, μια φασαρία. Ο λόγος προσανατολίζει, η φλυαρία αποπροσανατολίζει. Τι θέση έχει ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα η σιωπή; Πως η σιωπή δρα καθοριστικά στην ανάγκη κατανόησης σήμερα παρά ποτέ της θέσης μας. Πού πατάμε, πού βρισκόμαστε, πού κοιτάμε , πού πηγαίνουμε. Η ενοχή, ο τρόμος του θανάτου, ο πόνος, ο έρωτας στις εξάρσεις τους δεν είναι εύκολα προσβάσιμα ούτε για αυτόν που αναζητά τον τρόπο να τα εκφράσει, ούτε για αυτόν που στέκεται απέναντι για να τα αφουγκρασθεί. Το ανομολόγητο τραύμα που φέρουμε στέκεται απειλητικό, απροσδιόριστο συχνά ως μια εμπειρία της μεταπτωτικής μας συνθήκης. Τέτοιες στιγμές που ο λόγος χάνει τη δύναμη του και παύει να είναι διευκολυντικό μέσο επικοινωνίας η σιωπή παίρνει αιφνίδια τη θέση του και ενσαρκώνει το αδιέξοδο της έκφρασης. Συνεπώς η σιωπή γίνεται πιο εύγλωττη από οποιοδήποτε άλλο μέσο. Το δικαίωμα που έχουμε στη σιωπή , τη σιωπή μιας βαθύτερης κατανόησης του εαυτού μας και του άλλου αξίζει να το αναζητήσουμε και να το προστατέψουμε. Και όπως λέει και ο Κίρκεγκαρντ στο βιβλίο «Τα κρίνα του αγρού και τα πετεινά του ουρανού» (Κierkegaard, 2018, σελ. 25-29): «Η ομιλία σίγουρα αποτελεί το πλεονέκτημα του ανθρώπου έναντι του ζώου – αν αυτός είναι ικανός να μείνει σιωπηλός».

Σύμφωνα με έρευνα του Χάντυ Λέβιτ (2001) από το τμήμα ψυχολογίας του πανεπιστημίου τoυ Μέμφις όπου ομαδοποίησε μια σειρά από έρευνες σχετικά με τη σιωπή κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας προέκυψαν οι εξής κατηγορίες που αιτιολογούν την σιωπή. Η σιωπή είναι:

1. Αποτέλεσμα ενός εσωτερικού μεταβατικού αγώνα (Fliess, 1949, στο Sabbatini, 1991),
2. Ανάγκη για συναισθηματικό συντονισμό (Gentlin, 1996),
3.Αποτέλεσμα της γνωστικής επεξεργασίας (Perfetti Bertucelli-Papi, 1985),
4. Ένδειξη πανιδρόμισης (Winnicot, 1965),
5. Έκφραση οργής (Zeligs, 1961),
6. Ένδειξη εμπιστοσύνης και οικειότητας με έναν θεραπευτή (Trad, 1993),
7. Θεραπευτική αντίσταση (Freud, 1912, στο Reik, 1926).

Oι σιωπές προκύπτουν από εμπειρίες που ενεργοποιούν ένα βαθύ συναίσθημα το οποίο δύσκολα συμβολίζεται και αναλύεται με λέξεις. Άλλες στιγμές σιωπής αναδύονται από τη δυσκολία που νιώθει ο πελάτης για αυτοεξερεύνηση και άλλες επειδή αυτό που ξεπροβάλλει ως θέμα είναι απειλητικό για αυτόν. Κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας η σιωπή μπορεί να είναι παραγωγική αν ο θεραπευτής την αναλύσει και την διερευνήσει αλλά και να αποτελέσει και τροχοπέδη για εξέλιξη αν ο θεραπευτής νιώσει αμηχανία.

Η δραματοθεραπεία διαθέτει όλα τα εργαλεία που μπορούν να ενεργοποιήσουν την μη λεκτική επικοινωνία σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα, να δώσει το χώρο στη σιωπή να αποκτήσει σχήμα, μορφή, κίνηση, ήχο. Η έκφραση απολεκτικοποιείται ενεργοποιώντας το σώμα, την κίνηση, την μίμηση, τον ήχο, την μουσική, την γλυπτική , την ζωγραφική. Υπάρχει η δυνατότητα να δημιουργηθεί η ασφάλεια μέσω της αισθητικής απόστασης, αξιοποιώντας τον μύθο, την ιστορία , το δράμα να γίνει η διερεύνηση πέρα από το προφανές. Όπως αναφέρει ο Chris Rowan (1996) η θεραπευτική αλλαγή πραγματοποιείται σύμφωνα με τον Watzlawick (1978) όταν ο θεραπευτής καταφέρνει να επικοινωνήσει με αυτό που αποκαλείται δεξής εγκέφαλος. Αυτό σημαίνει διερεύνηση τρόπων μη επικοινωνίας με τις πνευματικές, αναλυτικές περιοχές του αριστερού εγκεφάλου και ενίσχυση με τον δεξί εγκέφαλο που έχει την ικανότητα ολιστικής κατανόησης σύνθετων σχέσεων, σχεδίων, συνδυασμών διαμορφώσεων και δομών. Ο δραματοθεραπευτής μπορεί σκόπιμα να παραμείνει στο δεξί εγκέφαλο προωθώντας ασκήσεις μη λεκτικής επικοινωνίας.

Συχνά στις δραματοθεραπευτικές συνεδρίες αλλά και στις παιγνιοθεραπευτικές έχω σταθεί μάρτυρας στιγμών σιωπής και αμηχανίας ενήλικα και παιδιού . Ένα θέμα που μπορεί να διαταράξει την δυναμική της ομάδας μπορεί να κάνει τα μέλη να στραφούν στον συντονιστή εκλιπαρώντας τον βουβά να δώσει λύση σε αυτήν την επίπονη και βαθύτερη διεργασία διερεύνησης. Όμως αυτή ευθύνη ανήκει αποκλειστικά σε κάθε μέλος ξεχωριστά. Μόνο έτσι μπορεί το κάθε μέλος να ανακαλύψει τη δύναμη του και να αναμετρηθεί με τη δική του θέση σε αυτό που συμβαίνει αλλά και με τον φόβο του ότι μπορεί αυτή η θέση να κατακριθεί. Σε αυτό το σημείο ο δραματοθεραπευτής μπορεί να ζητήσει από τα μέλη αν πρόκειται για ομάδα ή από το άτομο αν πρόκειται για ατομική συνεδρία να διερευνήσει αυτήν την σιωπή αναπαριστώντας την με έναν συμβολικό τρόπο. Θα μοιραστώ μαζί σας ένα παράδειγμα μιας τέτοιας στιγμής αμηχανίας που κλήθηκα ως συντονίστρια να διαχειριστώ σε μια ομαδική δραματοθεραπευτική συνάντηση. Και όπως λέει ο Σαίξπηρ (1998, σελ.198-199) με το στόμα του Άμλετ στα τελευταία του λόγια: «Κι όλα όσα έγιναν. Να τους τα πεις. Πώς έγιναν. Τις αιτίες που τα προκάλεσαν. Πες τους με λεπτομέρειες όπως έγιναν. Μονάχα αυτά που έγιναν. Τα άλλα είναι σιωπή»

Θα σας πώ λοιπόν ότι πρίν από κάποια χρόνια συντόνιζα μια ομάδα σε κάποιον δήμο της Αττικής που απαρτίζονταν από ανθρώπους ανεπαρκούς βιοτικού επιπέδου -πολλοί κινδύνευαν να μείνουν χωρίς στέγη -που σιτίζονταν στο δήμο αυτό. Η ομάδα αποτελούνταν από 6 μέλη. Δουλέψαμε δραματοθεραπευτικά 10 συνεδρίες. Οι συνεδρίες είχαν διάρκεια 1:30 ώρα και πραγματοποιούνταν μετά το μεσημεριανό φαγητό τους. Τα μέλη εξοικειώθηκαν μ ε τα βήματα της δραματοθεραπευτικής συνεδρίας, διερεύνησαν τις δεξιότητες – ικανότητες τους. Δεσμεύτηκαν, κινητοποιηθήκαν, επικεντρώθηκαν στο Εγώ τους, το οριοθέτησαν. Έδωσαν έμφαση στο χτίσιμο της ομάδας. Διαπραγματεύτηκαν εσωτερικούς τους φόβους, φόβους σχετικά με την κοινωνική ένταξη- περιθωριοποίηση. Συμμετείχαν σε παιχνίδια συνεργατικά και διερεύνησαν την έννοια της Ανάστασης ως αποτέλεσμα της προσωπικής ευθύνης που έχει ο καθένας για την στάση που κρατά στην ζωή του. Μετά από μια διακοπή λόγων της γιορτής του Πάσχα δούλεψαν την επανασύνδεση, επικεντρώθηκαν στο συναίσθημα τους με βάση το Εδώ και Τώρα και με αφορμή το παραμύθι του Νικόλα Ανδρικόπουλου (2007) «η Χώρα με τους παράξενους ανθρώπους» δημιούργησαν το δικό τους κάτοικο και διερεύνησαν το θέμα της διαφορετικότητας στο κοινωνικό σύνολο. Στην πρωτελευταία συνάντηση ζωγράφισαν πώς ζούνε πια οι κάτοικοι της χώρας με τους παράξενους ανθρώπους και παρουσίασαν κάποιες σκηνές. Στη διάρκεια όλων αυτών των συνεδριών μέλος εκμυστηρεύτηκε την δεκαεξάμηνη φυλάκιση του λόγω διακίνησης ναρκωτικών , άλλο μέλος μοιράστηκε τους ξυλοδαρμούς που υφίσταται από παιδί του. Ενώ η ομάδα βίωσε και την αγωνία μέλους που κατά τη διάρκεια των συνεδριών πάλευε την επιθετική μετάσταση του καρκίνου του πνεύμονα. Οι δραματοθεραπευτικές συνεδρίες για τα μέλη απέκτησαν μεγάλη σημασία. Ο τόπος συνάντησης τους δεν συνδέονταν μόνο με το φαγητό τους αλλά πια ήταν για αυτούς ένας χώρος που η μέχρι τότε πολυετή σιωπή τους όπως χαρακτηριστικά είχε πει μέλος απέκτησε φωνή. Η τελευταία συνάντηση δεν ήταν εύκολη για κανέναν. Ούτε για μένα, ούτε για τα μέλη. Η σιωπή της τελευταίας συνάντησης επισκίαζε τα πάντα.

Όταν συγκεντρώθηκαν στο κύκλο και ανάψανε το κερί τα βλέμματα των μελών της ομάδας ήταν απλανή, τα σώματα τους καθισμένα στις καρέκλες σχεδόν παραδομένα σε μια θλίψη που προδίδονταν από το κύρτωμα των ώμων, από το χτύπημα του πέλματος στο πάτωμα. Σιωπή. Δεν μιλούσε κανείς. Μια αμηχανία επιβλητική κάλυπτε την κενότητα του χώρου. Το μόνο που ακούγονταν ήταν η ανάσα των μελών. Δεν ανταποκρινόταν κανείς σε ό,τι και αν έλεγα. Κατάλαβα ότι δεν ήθελαν να μιλήσουν. Ξεκινήσαμε με το ζέσταμα.1 Ζητήθηκε από τα μέλη να μείνουν σε αυτήν την σιωπή και να περπατήσουν απλά στο χώρο συμπεριλαμβάνοντας την σε κάθε μετακίνηση τους μέσα σε αυτόν. Οι μετακινήσεις τους στο χώρο ήταν αργές, τα βήματα τους βαριά. Σταδιακά άρχισαν να πλησιάζουν ο ένας τον άλλο να αγκαλιάζονται χωρίς να μιλούν . Μόνο δύο μέλη στέκονταν απέξω και δεν πλησίαζαν κανέναν. Οι υπόλοιποι έρχονταν ο ένας κοντά στον άλλο και μετά απομακρύνονταν. Έμοιαζαν να προσπαθούν να διαχειριστούν την συναισθηματική τους φόρτιση. Στο κυρίως μέρος2 τους ζητήθηκε να ζωγραφίσουν τη σιωπή και μέσα σε αυτή να απεικονίσουν την πορεία που διέγραψε ο καθένας κατά τη διάρκεια των συναντήσεων. Είχαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν κάποια έργα τους εφόσον το ήθελαν. Η διαδρομή αυτή θα είχε σαφή αρχή και τέλος. Χωρίς να μιλούν ζωγράφισαν τη σιωπή και μέσα σε αυτήν τη διαδρομή τους. Όταν το ολοκλήρωσαν στάθηκαν απέναντι στο έργο τους και έμειναν σιωπηλοί. Μετά από λίγο ο Γιώργος είπε: Κάτι που ξεκινά με σιωπή και καταλήγει με σιωπή. Μια σιωπή που στην αρχή μοιάζει με τέρας αλλά μέσω της δραματοθεραπείας γίνεται κυκλώνας και καταλήγει σε λουλούδι.. Ο Γιάννης συνέχισε: Με την δραματοθεραπεία κατάλαβα ότι νιώθω σαν τους κόκκινους μέσα στους άσπρους όπως το παραμύθι μας… Θέλω να φύγω από τη σιωπή, να ταξιδέψω.. Η Μαρία είπε: Έγινα η βασίλισσα της σιωπής…. Η Άννα συνέχισε: Αναμνήσεις, αγάλματα, άνθρωποι …Είμαι η μια κούκλα..Δεν θέλω τη σιωπή… Η Κατερίνα είπε: Όταν ξεκίνησα δεν φανταζόμουν όλα αυτά… ότι θα έλεγα τόσα ενώ σιωπούσα…. Στο τέλος ζητήθηκε να ενώσουν τα σώματα τους απεικονίζοντας σαν γλυπτά τη σιωπή και σταδιακά να αποκόπτονται στο ρυθμό που θέλει ο καθένας επιστρέφοντας στην ατομικότητα του. Τα σώματα ενώθηκαν καθυστέρησαν πολύ να αποκοπούν. Ακολούθησε σιωπή… Προς το τέλος ακούσθηκε μια φωνή από ένας μέλος να λέει: Τώρα θα γίνουμε πάλι, πάρε το φαί σου και φύγε….. Άφησα τη φράση να σβήσει και μετά από λίγο ζήτησα από τα μέλη να κάνουν derοiling3. Στο κλείσιμο η ομάδα αποχαιρετίσθηκε με πολύ δυσκολία , έγινε μια σύνθεση όλων όσων ειπώθηκαν από τα μέλη. Στη συνέχεια τα μέλη σηκώθηκαν, τοποθετήθηκαν γύρω από το κερί και σχημάτισαν έναν κύκλο γύρω από αυτό και ενωμένα έσβησαν για τελευταία φορά το κερί.. Πήραν τα έργα τους και αποχώρησαν από την αίθουσα δραματοθεραπείας αφήνοντας με μέσα στη σιωπή να αντηχεί στα αυτιά μου η φράση: «Και τώρα θα γίνουμε πάλι πάρε το φαί σου και φύγε»

«Tα άλλα είναι σιωπή». Το τραύμα που φέρει ο καθένας δεν ξέρω αν επουλώνεται οριστικά μέχρι το τέλος της ζωής του. Σίγουρα όμως η δραματοθεραπεία ως μια διαδικασία διερεύνισης και αναστοχασμού διαδραματίζει ενεργό ρόλο στη μεταμόρφωση του βλέμματος και της οπτικής δίνει την ευκαιρία στο καθένα να έρθει σε επαφή μέσα από το σύμβολο με το απύθμενο βάθος του ασυνείδητου με ανώδυνο τρόπο και να δημιουργήσει μια εκ νέου αφήγηση για αυτό.

Αριστέα Κοντραφούρη | Παιγνιοθεραπεύτρια – Δραματοθεραπεύτρια

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ανδρικόπουλος, Ν. (2006). Η χώρα με τους παράξενους ανθρώπους, Αθήνα: Καλέντης

Frydman, J. S. (2016). Role theory and executive functioning: Constructing cooperative paradigms of drama therapy and cognitive neuropsychology. The Arts in Psychotherapy, 47, 41–47. https://doi.org/10.1016/j.aip.2015.11.003.

Jennings, S. (1987). Dramatherapy, Edit: Jennings, S.

Jones, P. (1991). Dramatherapy: Five Core Processes. Dramatherapy, 14(1), 8–15. https://doi.org/10.1080/02630672.1991.9689804

Kirkegaard, S. (2018). Τα κρίνα του αγρού και τα πετεινά του ουρανού, Αθήνα: Άρτος Ζωής

Landy, R. ( 2001). Προσωπικότητα και Προσωπείο, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Levitt, H. (2001). Sounds of Silence in Psychotherapy: The Categorization of Clients’ Pauses. Psychotherapy Research, 11. 295-309. DOI: 10.1093/ptr/11.3.295

Rowan, C. (1996). Silence. Dramatherapy, 18(3), 12–14. https://doi.org/10.1080/02630672.1996-1997.9689426

Σαίξπηρ, Ο. (1988) Άμλετ, Αθήνα: Κέδρος

1 Το ζέσταμα αποσκοπεί στην προετοιμασία, στην κινητοποίηση των μελών και στην ενεργοποίηση του σώματος, της σκέψης και των συναισθημάτων τους στο « ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΩΡΑ» της συνεδρίας. Η φάση αυτή περιλαμβάνει μια γκάμα από συνεργατικά παιχνίδια καθώς και σωματικές ασκήσεις με στόχονα προετοιμάσουν τα μέλη για το κυρίως μέρος της δραματοθεραπευτικής συνεδρίας (Jennings, 1987)

2 To Kυρίως μέρος περιλαμβάνει προβολικές τεχνικές και μέσα (ζωγραφική, πυλός,πλαστελίνη καθώς και παιχνίδια ρόλων και εξαρτώνται κάθε φορά από τις θεματικές (στόχους) που προτείνει ο συντονιστής ενώ ταυτόχρονα αποτελούν και διευκολυντικά μέσα έκφρασης στο πλαίσιο των θεμάτων. (Landy,2001)

3 Deroilig: είναι σημαντικό μετά το παίξιμο οποιουδήποτε ρόλου να γίνεται το «τίναγμα» του ρόλου. Αυτό βοηθά τον θεραπευόμενο να βρει τρόπο να ελιχθεί ανάμεσα στις αναπόφευκτες αλλαγές πορείας και δονήσεις μέσα του που εμπεριέχουν πολλές ενάρξεις και πολλές ολοκληρώσεις και να αποδεχθεί τους ποικίλους ρόλους που φέρει . ( Landy , 2001)